خدا بدهد . و چون معناى آيه اين است ، مقتضاى ظاهر اين بود كه بفرمايد : « ما يرسل اللَّه للناس . . . » هم چنان كه در جمله دوم فرمود : * ( « فَلا مُرْسِلَ » ) * و ليكن اينطور نفرمود ، و به جاى « يرسل » « يفتح » آورد ، تا اشاره كند به اينكه رحمت خدا خزينه ها دارد ، هم چنان كه در مواردى ديگر اين معنا را صريحا بيان كرده ، و از آن جمله فرموده : « أَمْ عِنْدَهُمْ خَزائِنُ رَحْمَةِ رَبِّكَ الْعَزِيزِ الْوَهَّابِ » « 1 » ، و نيز فرموده : « قُلْ لَوْ أَنْتُمْ تَمْلِكُونَ خَزائِنَ رَحْمَةِ رَبِّي إِذاً لأَمْسَكْتُمْ خَشْيَةَ الإِنْفاقِ » « 2 » . و معلوم است كه تعبير به « گشودن خزينه » از تعبير به ارسال مناسبتر است و لذا تعبير به فتح كرد ، تا بفهماند آن رحمتى كه خداوند به مردم مىدهد ، در خزانه هايى مخزون است محيط به مردم ، و بهره مند شدن مردم از آن خزانه ها تنها و تنها محتاج به اين است كه خدا در آن خزانه ها را به رويشان بگشايد ، نه اينكه در نقطه دورى باشد تا از آنجا به سوى مردم ارسالش بدارد . و اگر از رزق و يا به عبارت ديگر از نعمت ، تعبير به « رحمت » كرد براى اين بود كه دلالت كند بر اينكه افاضه حق تعالى ناشى از صرف رحمت است و بس ، و توقع هيچ سود و كمالى براى خود ندارد ، نه مىخواهد از افاضه نعمت به بندگان سودى ببرد ، و نه كمالى به دست آورد . و در جمله : * ( « وَما يُمْسِكْ فَلا مُرْسِلَ لَه مِنْ بَعْدِه » ) * - تعبير به « بعد از او » اشاره به اين است كه : خداى تعالى در منع ، اول است ، همانطور كه در اعطاء اول است . و جمله * ( « وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ » ) * حكمى را كه در آيه شريفه آمده بود ، به دو اسم عزيز و حكيم تقرير مىكند و مىفرمايد : خدا هرگز شكست نمىخورد ، نه در وقتى كه اعطا مىكند كسى هست كه جلو اعطايش را بگيرد ، و نه در وقتى كه منع مىكند كسى هست كه منع كرده او را اعطا كند ، براى اينكه عزيز و غالب است . و از سوى ديگر در آنجا كه اعطا مىكند اعطايش ناشى از حكمت و مصلحتى است كه مىبيند ، و منع هم كه مىكند باز ناشى از حكمت و مصلحتى است كه در منع مىبيند ، و خلاصه كلام ، اعطا و منعش همه از روى حكمت است ، به دليل اينكه او حكيم است .

--> ( 1 ) و يا مگر خزينه هاى رحمت پروردگار عزيز و بخشنده تو نزد ايشان است ؟ . سوره ص ، آيه 9 . ( 2 ) بگو اگر شما مالك خزانه هاى رحمت پروردگارم بوديد ، مردم را از گرسنگى مىكشتيد ، و از ترس كم شدن آن انفاق نمىكرديد . سوره اسرى ، آيه 100 .